کد خبر: 37498تاریخ انتشار : ۴:۰۰:۳۸ - چهارشنبه ۲۴ مرداد ۱۳۹۷

گفتگو با یوسف مولایی استاد حقوق بین الملل؛

سهم اندک ایران از خزر نسبت به همسایگان

دکتر یوسف مولایی استاد برجسته حقوق بین الملل و حقوقدانی که در زمینه مطالعات دریای خزر بیش از صدها مقاله و تالیفات حقوقی داشته است به مناسبت امضای کنوانسیون خزر در آستانه قزاقستان گفتگویی با روزنامه مستقل داشت و به سوالات مطروحه در این زمینه پاسخ داد.

سهم اندک ایران از خزر نسبت به همسایگان

دکتر یوسف مولایی استاد برجسته حقوق بین الملل و حقوقدانی که در زمینه مطالعات دریای خزر بیش از صدها مقاله و تالیفات حقوقی داشته است به مناسبت امضای کنوانسیون خزر در آستانه قزاقستان گفتگویی با روزنامه مستقل داشت و به سوالات مطروحه در این زمینه پاسخ داد.

مولایی در ابتدا توضیح داد:

«حدود ۲۰ سال است که مسائل فنی و حقوقی دریای خزر را تعقیب و پیگیری می‌کنم.

اینکه این کنوانسیون در قزاقستان برگزار می‌شود برای من تداعی کننده مسائل تلخی است که بر اثر مناسبات پشت پرده قزاق‌ها و روس‌ها در سال ۱۹۹۸ شکل گرفت و در اثر آن پدیده اجماع حقوقی که حاصل توافق ایران و کشورهای حاشیه خزر بعد از فروپاشی اتحاد جماهیر شوروی، زیرپا گذاشته شد.

بعد از فروپاشی، در مصوبه بسیار مهمی بین ایران و کشورهای حاشیه خزر این نکته ذکر شد که هرگونه بهره برداری و دسترسی جدید به بستر خزر بایستی با اجماع شرکا صورت گیرد.

اما متاسفانه روسیه و قزاقستان به ایران جفا کردند و قسمت های شمالی خزر (که از لحاظ بهره برداری و استخراج نفت و گاز مناسبتر از قسمت جنوبی بود) را به گونه‌ای تقسیم کردند که بیشترین سهم از منافع شمال خزر برای آنان رقم خورد.

از این تاریخ رژیم حقوقی دریای خزر برخلاف معاهدات ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ علیه منافع ایران شکل گرفت.»

این استاد دانشگاه در بخش دیگری اظهارات خویش گفت:

آذربایجان و ترکمنستان هم به تاسی از روس و قزاق وارد عمل شدند و ۴ کشور علیه ایران متحد شدند. با این اتحاد عملا پدیده اجماع در استفاده از خزر از بین رفت.»

مولایی اظهار داشت بیش از ۸۵ درصد خزر بین این ۴ کشور تقسیم شد و سهم ایران خیلی کمتر از حد تصور تعیین شد.

«بستر دریای خزر که سرشار از منافع نفت و گاز است با این مدلِ روس‌ها و قزاق‌ها و تبعیت ترکمنستان و آذربایجان عملا انتفاع ایران از منافع نفت و گاز را به حداقل رساند.

به عنوان نمونه می‌توان گفت در قسمت جنوبی که سهم بهره‌برداری ماست عمق دریا به ۱۰۰۰ متر می‌رسد و استخراج نفت بسیار مشکل و با هزینه‌ای بسیار گزاف صورت می‌گیرد.»

این حقوقدان در ادامه افزود: «در مورد انتفاع از منابع نفت و گاز از خزر بی نصیب هستیم.

در مورد شیلات هم طبق توافق قبلی ما فقط در ۱۰ تا ۱۵ مایل دریایی می‌توانیم ماهیگیری کنیم اما در مورد صید خاویار مجبوریم طبق قرارداد مشترک عمل نماییم.

در مورد کشتی رانی طبق توافق ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ توافق به قوت خود باقیست. قبل از انقلاب هم تردد کشتی‌های نظامی فقط برای روسیه امکان پذیر بود.

در مورد کنوانسیون محیط زیست خزر که چندسال پیش تدوین شد عملا در اجرا موفقیتی بدست نیامده است.

چون همکاری کشورها برای تحقق محیط زیست مطلوبِ خزر، مستلزم هزینه‌ای است که باید شرکا به عهده بگیرند.»

مولایی ضمن انتقاد به کشور آذربایجان ابراز داشت: «آذربایجان چون به شکل انبوه از نفت و گار خزر استفاده می‌کند تنها کشوریست که بیشترین نقش را در آلودگی خزر داشته است. اما هرگر زیر بار هزینه‌های سالم سازی محیط زیست خزر نمی‌رود.

در مورد ظرفیت حمل و نقل کشورها باید بگویم چون ایران ناوگان مناسبی ندارد از این ظرفیت نتوانسته استفاده حداقلی نماید.

ظرفیت حمل و نقل خزر برای تجارت منحصراً در اختیار روس‌هاست و عملا روسیه در زمینه انتفاع از حمل و نقل خزر نسبت به ۴ شریک دیگر حرف اول را می‌زند.»

این استاد دانشگاه در مورد سواحل و کیفیت آن چنین گفت:

«طول ساحل قزاق‌ها و روس‌ها هر کدام ۱۰۰۰ کیلومتر است. ایران و ترکمنستان حدود ۶۰۰ کیلومتر طول ساحل دارند، و آذربایجان هم کمابیش در ردیف ما و ترکمنستان است.

اما درباره موقعیت ساحلی کشورها باید عرض کنم متاسفانه موقعیت ساحل ایران در خزر مقعر است. ولی قزاق‌ها، روس‌ها، آذربایجان و ترکمنستان دارای موقعیت محدب هستند. کیفیت موقعیت محدب به مراتب از موقعیت مقعر بهتر است.»

مولایی در آخرین بخش از اظهاراتش خاطر نشان کرد:

«در معاهدات ۱۹۲۱ و ۱۹۴۰ حق و حقوقی برای ایران تعریف شده است. لذا از آنجا که ما نسبت به روسیه قدرت کمتری داشتیم نتوانسته‌ایم از مقدار استاندارد حقوق و منافع خویش استفاده لازم را بنماییم.

در گذشته خزر بین دو قدرت تقسیم شده بود و استفاده از خزر معطوف به اراده این دو کشور بود.

اما اکنون با توجه به خروج ۴ شریک ما در خزر از مدل اجماع، بیشترین محدودیت در استفاده از خزر نصیب ایران شده است.

ما چون قدرت و اهرم فشاری نداریم نتوانسته‌ایم حق خویش را از روسیه و قزاقستان بگیریم.»