کد خبر: 40778تاریخ انتشار : ۳:۵۲:۰۲ - یکشنبه ۱۵ مهر ۱۳۹۷

قدیر گلکاریان- استاد دانشگاه

تلاش بی ثمر آمریکا در برابر رأی لاهه

مایک پومپئو وزیر امور خارجه روز چهارشنبه بعد از اعلام حکم دیوان بینالمللی دادگستری اعلام کرد که ایالات متحده از پیمان مودت خارج شده است. زیرا ایران در ۱۶ سال اخیر نسبت به ایجاد تغییرات سیاسی و اقتصادی و عادی سازی روابط بین دو کشور گامی برنداشته است. هدف آمریکا این است که علیرغم رأی موقت دیوان بینالمللی دادگستری که در دومین درجه اعتبار بینالمللی بعد از دادگاه لاهه قرار دارد و تمامی احکام صادره قطعی و موقتی آن الزام آور است؛ به نحوی از زیر تعهدات خود شانه خالی کند.

تلاش بی ثمر آمریکا در برابر رأی لاهه

مایک پومپئو وزیر امور خارجه روز چهارشنبه بعد از اعلام حکم دیوان بینالمللی دادگستری اعلام کرد که ایالات متحده از پیمان مودت خارج شده است. زیرا ایران در ۱۶ سال اخیر نسبت به ایجاد تغییرات سیاسی و اقتصادی و عادی سازی روابط بین دو کشور گامی برنداشته است. هدف آمریکا این است که علیرغم رأی موقت دیوان بینالمللی دادگستری که در دومین درجه اعتبار بینالمللی بعد از دادگاه لاهه قرار دارد و تمامی احکام صادره قطعی و موقتی آن الزام آور است؛ به نحوی از زیر تعهدات خود شانه خالی کند. زیرا براساس این حرکت نمادین ایالات متحده آمریکا مجبور است مواد غذایی، دارو و قطعات هواپیما و انتقال وجه مالی در این خصوص را از فهرست تحریمهای خود خارج کند. این مهمترین تحول حقوقی در میان روابط بین تهران و واشنگتن است که در عرض سه ماه گذشته رخ داده است. انزوای سیاسی آمریکا در سازمان ملل و جامعه جهانی، ایجاد سازکار لازم برای تبادل مالی میان ایران و اتحادیه اروپا و این بار رأی دیوان بینالمللی دادگستری که به نوبه خود موفقیت حقوقی و بین المللی قابل توجهی برای ایران محسوب میشود.
پیمان مودت امضاء شده ۱۹۵۵ در خصوص روابط اقتصادی و نقض معاهده حقوق کنسولی و حفاظت از حقوق سیاسی است که ۶۳ سال پیش به امضاء رسیده و تا به امروز از قوت خود برخوردار میباشد. در طول سالهای گذشته هم ایران و هم آمریکا با استناد به این پیمان در دیوان بین المللی دادگستری اقامه دعوی کرده اند که میتوان شکایت آمریکا علیه ایران در مورد قضیه گروگانگیری و شکایت ایران علیه آمریکا را در مورد حادثه سقوط ایرباس هما بر فراز خلیج فارس و تحریمها اشاره کرد.
بعد از اعلام خبر مربوط به حکم دیوان در سطح بین المللی آمریکا ضمن اعلام خروج از این پیمان انگار تازه متوجه بقیه معاهداتی شد که گریبانگیرش خواهد شد. چرا که جان بولتون، مشاور امنیت ملی آمریکا خروج از معاهده وین را هم مطرح کرد تا از گزند شکایت فلسطین در خصوص تغییر پایتخت سیاسی از تل آویو به بیت المقدس رهایی یابد. اما این عمل نه تنها وجهه بینالمللی ایالات متحده آمریکا را بیش از پیش مخدوش ساخت، که یاغیگری و عدم توجه دولت ترامپ به حقوق بین المللی را بار دیگر به جهانیان ثابت کرد.
آنچه مضحک می نماید اینکه، بعد از درج خبر خروج آمریکا از پیمان مودت، برخی رسانههای خارجی با کارشناسان آن چنانی که مخاطبان خود را ساده لوح می انگارند، دم از بی اثر بودن رأی دیوان بین المللی دادگستری زدند. اما باید گفت که این پیمان تا یک سال پس از زمان ثبت رسمی خروج از سوی هر یک از طرفین، هنوز معتبر است. یعنی اینکه تآثیری بر دعاوی ایران در خصوص خروج از برجام و یا جبران خسارت ناشی از آن که ایران طرح کرده، ندارد. طرفین در این شرایط کنونی یک سال فرصت دارند تا از نقض احتمالی پیمان مودت از یکدیگر به دیوان لاهه شکایت کنند.
پومپئو با طرح اینکه ایران در طول زمان گذشته پیمان را نادیده گرفته و با شکایت کنونی سعی دارد در حقوق حاکمیت ایالات متحده دخالت کند، خواست زمینه برای توجیه خروج را فراهم بیاورد. اما با وقوف به لازمالاجرا و الزامآور بودن حکم دیوان ابراز داشته است که ایالات متحده همچنان به ارائه کمک های بشردوستانه به مردم ایران ادامه می دهد و استثناهای موجود تحریم های اقتصادی همچنان در دست است.
لازم به ذکر است که ایالات متحده پیشتر نیز دو تصمیم دادگاه بین المللی را به زعم خود ناعادلانه دانسته و از آن خارج شده بود. نخستین بار دولت ریگان در سال ۱۹۸۴، پرونده مربوط به شکایت نیکاراگوئه و برای بار دوم در سال ۲۰۰۵ دولت جورج دبلیو بوش پرونده مکزیک را نادیده گرفت.
وکلای ایالات متحده مدعی هستند که تحریم ها علیه ایران موضوعی است که با امنیت ملی آمریکا ارتباط دارد و هیچ دادگاهی صلاحیت رسیدگی به آن را ندارد. اما رأی صادره به صراحت خواستار توقف فوری تحریمهاست. در ضمن دیوان بین المللی دادگستری اشاره می کند که ایالات متحده آمریکا ملزم به تضمین صدور مجوزهای لازم برای موارد مشخص شده در رأی دادگاه بوده و مجبور است موانعی در مبادلات مالی و معاملات ایجاد نکند و هم چنین به قطعنامه ۲۲۳۱ شورای امنیت که برجام را تایید کرده، صحه بگذارد.
حکم دادگاه مذکور قابل تجدید نظر نیست. از نظر قطعیت نزدیک به قطع نامه های شورای امنیت است و اگر ایالات متحده تمایل به اجرای آن نداشته باشد، ایران خواهد توانست موضوع را به شورای امنیت ارجاع دهد و طبیعی است که آمریکا در آنجا میتواند از حق وتو استفاده کند. اما اقدام در چنین مسیری موجب بی ثباتی و پریشانی در عدم تعهد به پیمانهای بین المللی از سوی سایر کشورها هم خواهد شد که تصور نمیشود عاقلان سیاسی آمریکا بعد از تجربه خروج از پیمانهایی مانند ترانس پاسیفیک، پیمان پاریس و برجام به توسط ترامپ که در هر سه مورد بستر لازم برای تضعیف موقعیت جهانی آمریکا فراهم شده، بار دیگر ریسک کاهش هژمونی تحقق یابد تا آمریکا بازنده معادلات بین المللی شود. با خروج آمریکا از ترانس پاسیفیک، ژاپن به همراه ۱۱ کشور عضو قبلی پیمان تجاری جدیدی را آغاز کردند که آمریکا منزوی شد. در مقابله با تعهدات جهانی و قطع کمکهای مالی از سازمانهای بین المللی مانند حقوق بشر، سازمان ملل و … و تهدید سازمان تجارت جهانی منجر به برتریت چین در معادلات بینالمللی گردید. خروج از برجام نیز موجب ایجاد شکاف میان آمریکا و اتحادیه اروپا شده و کشورهای اروپایی در تلاش برای دور زدن تحریمهای آمریکا هستند.
نتیجه اینکه گمان میرود ترامپ در گیرودار انتخابات آتی است و مایل به ایجاد نقطه های سیاه در پرونده سیاسی خود نیست. از دیگر سو، تکنوکراتهای تابع فرضیههای رابرت گیلپین در خصوص اقتصاد سیاسی جهان در ساختار حزب جمهوریخواه اجازه آن را به دولت نخواهند داد که زمینه ساز بینظمی در قوانین و قواعد جهانی باشند. لذا ادعاهای وزیر خارجه آمریکا و مشاور امنیت ملی آن کشور چندان اثری نخواهد داشت و کشورهایی که در شرایط کنونی به دلایلی مطیع آمریکا در اعمال تحریمها علیه ایران شده اند، با استناد به حکم دیوان بینالمللی دادگستری راه برون رفت برای ادامه مبادلات با ایران را خواهند یافت.

کلمات کلیدی :