کد خبر: 2386تاریخ انتشار : ۲۱:۵۵:۳۷ - یکشنبه ۱ آذر ۱۳۹۴

۱۵۰ عضو هیات علمی پنج دانشگاه برتر آمریکا ایرانی هستند!

پدیده فرار مغزها موضوع امروز جامعه ایران نیست و در سه دهه گذشته بسیاری از کارشناسان از تبعات این پدیده اجتماعی در کشورمان خبر داده‌اند. با دکتر فاطمه داداشیان عضو هیات علمی دانشگاه امیرکبیر که عضویت در شورای استعدادهای درخشان دانشگاه امیرکبیر را در کارنامه دارد و این روزها نیز به عنوان مدیرعامل بنیاد امید ایرانیان در برنامه‌های اجتماعی، فرهنگی و سیاسی مشارکت دارد، پیرامون موضوع فرار مغزها به گفتگو نشسته‌ایم، آنچه پیش روی شماست حاصل این گفتگوست:

۱۵۰ عضو هیات علمی پنج دانشگاه برتر آمریکا ایرانی هستند!

خانم دکتر آیا شما به عنوان استاد دانشگاه امیرکبیر که یکی از دانشگاه‌های نخبه‌محور کشور محسوب می‌شود، با پدیده فرار مغزها مواجه هستید؟

آنچه در سال‌های اخیر تحت عنوان فرار مغزها از آن یاد می‌شود درواقع خروج نخبگان از کشور است که به طرق مختلف انجام می‌گیرد؛ برخی از ایرانی‌ها ترجیح می دهند به هر دلیلی از همان ابتدا تحصیلات خود را در کشور دیگری پیگیری کنند؛ دسته‌ای دیگر از نخبگان هستند که در مقطع کارشناسی در دانشگاه‌های معتبر کشور پذیرفته می‌شوند و برای مراحل بالاتر عازم دانشگاه‌های مطرح می‌شوند، که این گروه شامل دو دسته هستند؛ عده‌ای که بعد از اتمام تحصیلات به کشور باز می‌گردند و عده‌ای دیگر که ترجیح می‌دهد زندگی در خارج را ادامه دهند؛ گروهی دیگر از نخبگان هستند که بعد از فراغت از تحصیل و حین کار ترجیح می‌دهند در کشورهای پیشرفته زندگی کنند؛ هر یک از این گروه ها آسیب شناسی خاص خود را دارد و نمی‌توان تحلیل یکسانی را در مورد انگیزه خروج آن‌ها اعلام کرد.

با این تعریفی که خودتان ارائه دادید شما در دانشگاه امیرکبیر با پدیده خروج نخبگان روبرو بوده‌اید؟

واقعیت این است که تعداد دانشجویانی که به صورت روزانه به بنده مراجعه می‌کنند تا برخی مدارک موردنیاز ادامه تحصیل در خارج از کشور پیگیری کنند، نگران‌کننده است، هرچند در زمینه خروج نخبگان دانشگاه‌های شریف و تهران آمار نگران‌کننده‌تری دارند، اما خود بنده به صورت روزانه شاهد خروج نخبگان زیادی از دانشگاه امیرکبیر هستم؛ البته متاسفانه آمار رسمی و دقیقی از این مسئله وجود ندارد و بسیاری از آماری که از سوی رسانه‌ها اعلام می‌شود، مستند نیست، اما با مشاهدات میدانی که پیرامون ما وجود دارد می‌توانیم بگوییم آمار نگران‌کننده است.

شما آمار مستند یا مطالعه تحقیقاتی در این زمینه نداشته‌اید؟

متولی رسمی اعلام این آمار در کشور بنیاد ملی نخبگان و وزارت علوم هستند که گهگاهی آماری اعلام می‌کنند، اما به نظر می رسد این آمارها دقیق نیست؛ مثلا چندی پیش خبرهایی مبنی بر خروج سالانه ۱۵۰ هزار نخبه از کشور اعلام شد که باید بررسی کنیم در این آمار چه تعریفی از نخبه مدنظر بوده است، آیا هر دانشجویی که از کشور خارج می‌شود را می‌توانیم در زمره نخبگان به شمار بیاوریم یا اینکه باید به صورت دقیق بررسی شود که چه مقدار از این‌ها المپیادی، برگزیدگان کنکور، مخترعین و مبتکرین هستند و بررسی شود که آیا آن‌ها جهت ادامه تحصیل از کشور خارج شده‌اند یا امکان بازگشت آن‌ها بعد از فراغت از تحصیل وجود دارد.

شما با تحقیق مدونی در این زمینه بر نخورده‌اید؟

چندی پیش مقاله‌ای منتشر شده بود که به نظر می‌رسید بر اساس چارچوب‌های منطقی آمارهایی را ارائه داده بودند؛ در این تحقیق عنوان شده بود که بیش از ۱۵۰ عضو هیات علمی پنج دانشگاه برتر آمریکا، ایرانی هستند؛ خود این آمار قابل تاملی است یا آماری وجود دارد که از هر ۱۲۵ دانشجوی المپیادی ایران ۹۰ نفر در دانشگاه‌های آمریکا تحصیل می کنند.

شما این آمار را فرصت می‌دانید یا تهدید؟

از چند رویکرد قابل تامل است؛ اول اینکه باید بررسی شود چرا این نخبگان از کشور خارج شده‌اند؟ آیا امکان جذب آن‌ها در دانشگاه‌های داخل وجود داشته یا خیر؟ به نظر می رسد بسیاری از نخبگانی که در کشورهای خارجی به ویژه آمریکا و کانادا جذب می شوند، حاصل بی‌تدبیری ما در داخل است؛ امنیت شغلی، امکانات و فراهم نبودن بستر تحقیق و پژوهش از عوامل اصلی خروج نخبگان هستند. در وهله اول چنین آمارهایی تهدیدی برای نظام آموزشی محسوب می شود ضمن اینکه نباید تبعات اجتماعی و فرهنگی آن را نادیده گرفت.

چه تبعات اجتماعی؟

اکثر دانشجویانی که از کشور خارج می‌شوند دارای خانواده و بستگانی هستند، وقتی آن‌ها از کشور خارج می‌شوند در واقع خانواده آن‌ها با مشکلات عاطفی و روحی و روانی مواجه می شوند؛ بسیاری از خانواده‌ها را می شناسم که فرزندان آن‌ها جهت تحصیل عازم خارج از کشور شده‌اند و بازگشتی در کار نبوده و پدر و مادر آن خانواده هیچ امیدی به بازگشت فرزندانشان ندارند که خود این موضوع مشکلات عاطفی و اجتماعی چنین خانواده‌هایی را افزایش می‌دهد.

آیا نمی‌توان این تهدیدها را به فرصت تبدیل کرد؟

نفس خروج نخبگان از کشور جهت ادامه تحصیل تهدید نیست، بلکه چون ما برنامه‌ریزی مناسب و هوشمندانه برای بازگشت آن‌ها و جذب و به‌کارگیری نخبگان را نداریم، این فرصت به تهدید تبدیل می شود. در واقع تعاملات علمی و آموزشی نیاز اساسی توسعه کشور است اما واقعا باید بررسی شود چه تعداد از این نخبگان به کشور باز می گردند؛ حتی در رویکردی تقلیل یافته‌تر می‌توانیم امیدوار باشیم که از حضور این نخبگان در مراکز معتبر علمی و تحقیقاتی دنیا امتیازاتی عاید کشورمان شود که متاسفانه برای این موضوع هم هیچ چاره‌اندیشی نکرده‌ایم.

مثلا چه استفاده‌ای؟

ببینید همین الان ما هر روز شاهد اخباری هستیم که نخبگان ایرانی در ناسا و گوگل و اپل و فلان برند معتبر مسئولیت دارند، اما آیا برنامه مدونی برای استفاده از این ظرفیت‌ها برای کشورمان داریم؟ آیا نمی توان با تعامل بهتر با این نخبگان از برخی تجربیات آن‌‌ها در عرصه‌های مختلف کشور استفاده کنیم؟ در بحث آی تی بسیاری از نخبگان معتبر دنیا ایرانی هستند ولی ما در کشور شدیدا با بحران نیروی متخصص در بحث دیجیتال و خدمات الکترونیک مواجه هستیم؛ حتی اگر موافق شویم آن‌ها را به سمینارها و کارگاه‌های آموزشی کشورمان دعوت کنیم می‌توان از تجربه آن‌ها استفاده زیادی کرد، اما متاسفانه بسیاری از آن‌ها بعد از حضور در خارج رها می‌شوند به طوری که نسل بعدی آن‌ها هیچ تعلق خاطری به ایران ندارند که این یک معضل هویتی برای جامعه ما محسوب می شود.

شما چه راهکاری برای این موضوع پیشنهاد می‌کنید؟

اول اینکه باید یک کار تحقیقاتی علمی بر این موضوع صورت بگیرد، یعنی به صورت دقیق و آماری این موضوع‌ آسیب‌شناسی شود، دلیل خروج نخبگان، دلیل عدم بازگشت آن‌ها به کشور و متغیرهای دیگر بررسی شود و بعد از آن به سمت اصلاح قوانین و مقررات برویم؛ مجلس شورای اسلامی باید قوانینی را تصویب کند که مشوق‌هایی را برای نخبگان خاص با ضمانت اجرایی بالا در نطر گیرند. متاسفانه اگر هم قوانین خوبی در این سال‌ها در حمایت از نخبگان تدوین شده اما در عمل شاهد اجرای خوبی نیستیم؛ به طور مثال با دست کاری در تعریف نخبگان امکانات و تسهیلاتی در اختیار عده ای قرار می‌گیرد که از حداقل های نخبگی برخوردار نیستند و این تبعیض ها و این بی عدالتی باعث تشدید این موضوع می‌شود و دلسردی نخبگان واقعی را درپی دارد. من تحلیل‌هایی در این رابطه را دیده‌ام که انگیزه‌های مالی را برای خروج نخبگان مهم می دانند اما باید این واقعیت را بپذیریم که فقط انگیزه‌های مادی نمی‌تواند تاثیرگذار باشد، موضوعاتی مثل اعتماد، احترام به شخصیت فردی، توجه و مشورت با نخبگان در موضوعات مهم و … بیش از عوامل مادی در ماندگاری نخبگان تاثیر دارد. در همین زمینه حمایت از کارآفرینی نخبگان و افزایش مراکز تحقیق و توسعه یا همان R&D نیز می‌تواند راهگشا باشد.