کد خبر: 49199تاریخ انتشار : ۳:۰۱:۲۸ - سه شنبه ۱۴ اسفند ۱۳۹۷

محمدرضا حسینی- روزنامه نگار

غروب مردی که سرمایه‌اش مردم بودند

چهاردهم اسفند ۱۳۴۵ سالروز درگذشت زنده یاد دکترمصدق نخست وزیرملی و مردمی ایران است مردی از تبار خاندان بزرگ قائم مقام فراهانی و امیرکبیر. دکتر مصدق از همان دوره نوجوانی با نبوغ خاص خود پی برده بود مشکل عقب ماندگی ایران در استبداد داخلی و استعمارخارجی است مبارزات او از دوره نوجوانی در انقلاب مشروطیت شروع شد. در مجلس پنجم شورای ملی عوامل انگلیس و ایادی داخلی او مترصد تاسیس سلسله پهلوی و به سلطنت رساندن رضا خان به اریکه سلطنت بودند به مخالفت برمی‌خیزد و اعلام می‌کند: «بنده اگرسرم را ببرند و تکه تکه‌ام بکنند زیر بار این حرف نمی‌روم که یک کسی در مملکت باشد که هم شاه باشد هم رئیس‌الوزرا هم حاکم، اگر این طور باشد که ارتجاع صِرف است، استبداد صِرف است، پس چرا خون شهدای آزادی را بی‌خود ریختید؟»

غروب مردی که سرمایه‌اش مردم بودند

چهاردهم اسفند ۱۳۴۵ سالروز درگذشت زنده یاد دکترمصدق نخست وزیرملی و مردمی ایران است مردی از تبار خاندان بزرگ قائم مقام فراهانی و امیرکبیر. دکتر مصدق از همان دوره نوجوانی با نبوغ خاص خود پی برده بود مشکل عقب ماندگی ایران در استبداد داخلی و استعمارخارجی است مبارزات او از دوره نوجوانی در انقلاب مشروطیت شروع شد. در مجلس پنجم شورای ملی عوامل انگلیس و ایادی داخلی او مترصد تاسیس سلسله پهلوی و به سلطنت رساندن رضا خان به اریکه سلطنت بودند به مخالفت برمی‌خیزد و اعلام می‌کند: «بنده اگرسرم را ببرند و تکه تکه‌ام بکنند زیر بار این حرف نمی‌روم که یک کسی در مملکت باشد که هم شاه باشد هم رئیس‌الوزرا هم حاکم، اگر این طور باشد که ارتجاع صِرف است، استبداد صِرف است، پس چرا خون شهدای آزادی را بی‌خود ریختید؟»
با اشغال ایران توسط انگلیس و شوروی در شهریور۱۳۲۰ و تبعید رضاشاه از ایران دکترمصدق نماینده مردم تهران در مجلس چهاردهم با توجه به بحث‌های داغ نفت به ویژه زمانی که اتحاد جماهیر شوروی در سال ۱۳۲۳ خواهان امتیاز نفت شمال بود و حزب دست نشانده توده با پشتیبانی سربازان شوروی در خیابان‌های تهران راهپیمایی ترتیب داد و نمایندگان وابسته به حزب توده در مجلس نیز خواستار واگذاری نفت شمال به شوروی بودند، با این استدلال که چون امتیاز نفت جنوب در دست انگلیس است بنابراین براساس موازنه سیاسی دلیلی ندارد دولت ایران از دادن امتیاز نفت شمال به شوروی اجتناب کند، دکترمصدق درجلسه ۷ آبان ۱۳۲۳ مجلس در واکنش به این درخواست شوروی گفت: «ملت ایران آرزومند توازن سیاسی است، یعنی توازنی که به نفع مملکت باشد وآن «توازن منفی» است ملت ایران هیچ وقت با «توازن مثبت» موافقت نمی‌کند. از اولین روزی که من وارد مجلس شدم با قراردادها و هر عملیاتی که دولت‌های بعد از شهریور از نظر توازن مثبت نموده بودند مخالف بودم و اعمال خائنانه آن ها را به جامعه آشکار می‌کردم.»
به این ترتیب نظریه دکتر مصدق باعنوان «سیاست موازنه منفی» در جغرافیای سیاست ایران متولد شد. سیاستی که هم دربرگیرنده حوزه خارجی بود هم حوزه داخلی. دکترمصدق در همان مجلس می‌گوید: «به عقیده من توازن سیاسی وقتی درمملکت برقرار می‌شود که انتخابات آزاد باشد توازن منفی آن است که در انتخابات دخالت نکنند، در قانون عمومی انتخابات تجدید نظر شود و نمایندگان حقیقی ملت که به مجلس رفتند توازن سیاسی برقرار شود و هر وقت که موازنه سیاسی برقرار شد رفع نگرانی نه از یکی بلکه از دول مجاورعموما می‌شود.» سیاست موازنه منفی، مجلس پانزدهم را آن چنان تحت الشعاع خود قرار داد که طرح تحریم مذاکرات با نمایندگان دول خارجی در مورد نفت که دکترمصدق پیشنهاد کرده بود علیرغم مخالفت شدید نمایندگان حزب توده به تصویب رسید.
دکترمصدق در تمام بیست و هفت ماه زمامداری خود اجرای دقیق سیاست موازنه منفی را به مرحله اجرا رساند. بر همین اساس برای ملی شدن نفت در خرداد ۱۳۳۰ از شرکت نفت ایران و انگلیس خلع ید کرد. عملا اداره صنایع نفت را به شرکت ملی نفت ایران سپرد. در سال ۱۳۳۱ شیلات دریای خزر که در دست شوروی بود را ملی کرد به این وسیله براساس سیاست موازنه منفی بساط استعمار را از ایران برچید.
سیاست موازنه منفی به مثابه یک دکترین سیاسی با اقبال ملت‌های جهان به خصوص کشورهای مسلمان خاورمیانه مواجه گشت. بعضا از آن با نام «مکتب مصدق» یاد شد. شکل گیری جنبش عدم تعهد با هدف استقلال کشورهای جهان سوم در مقابل پارادایم مسلط نظام دو قطبی شوروی و آمریکا متاثر از سیاست موازنه منفی بود.
دکتر مصدق در جریان انتخابات دوره شانزدهم مجلس به همراه چند تن از یارانش جبهه ملی ایران را با هدف استقلال کشور بنیان نهاد. درکمیسیون نفت طرح ملی شدن صنعت نفت را به تصویب رساند. برای اجرای قانون ملی شدن نفت مقام نخست وزیری را پذیرفت. قانون ملی شدن نفت را به همراه بسیاری از اصلاحات سیاسی، اقتصادی و اجتماعی عملی کرد.
اولین بخشنامه دکترمصدق در مقام نخست وزیری مورخه ۱۱ اردیبهشت ۱۳۳۰ به شهربانی کل کشور بوده که چنین دستور داده است: «درجراید ایران آنچه راجع به شخص اینجانب نگاشته می‌شود هرچه نوشته باشند و هرکس نوشته باشد نباید مورد اعتراض و تعرض قرارگیرد.»
دکترمصدق اقدامات سیاسی، اجتماعی و اقتصادی زیادی انجام داده است از جمله؛ اقتصاد بدون نفت از طریق صادرات از جمله چوب، پوست، آهن و جلوگیری از واردات کالاهای لوکس که فقط مورد استفاده اعیان و اشراف و ثروتمندان بود. براساس این سیاست برای اولین بارتاکنون تراز بازرگانی ایران علیرغم تحریم انگلیس مثبت شد.
ایجاد سیستم بیمه کارگری برای کارگران و خانواده‌هایشان برای اولین بار در تاریخ ایران، تصویب نخستین قانون شرکت‌های تعاونی و جماعت‌گرا در ایران،  ملی کردن مخابرات، ملی کردن جنگل‌ها، تشکیل شورای‌عالی فرهنگ، قانون استقلال شهرداری‌ها، قانون بازنشستگی کشوری، قانون کار،  اقدامات به نفع کشاورزان با کم کردن ۲۰ درصد سهم مالکانه از دهقانان و اعطای ۱۰ درصد سهم مالکانه به رعیت و دادن ۱۰ درصد بعدی به شورای ده جهت هزینه آبادی روستا؛ تشکیل شورای ده با حضور نماینده رعیت، مالک و معتمدین محل، تشکیل شورای بخش و شهرستان؛ تاسیس بانک ساختمان، ایجاد اتاق صنایع و معادن و هیئت‌های نظارتی صنعتی درکارخانه‌ها، استقلال کانون وکلا، استقلال قضات، ایجاد موسسه مرکزی برای پخش دارو درکشور و…
دکترمصدق شخصیت کم نظیری بود. میهن دوستی و آزادی خواهی، صداقت و راستگویی و پاک دستی و تقید به قانون از جمله آن‌ها به شمارمی‌رود. وی به تاریخ و فرهنگ ایران افتخار می‌کرد. تمام تلاش او برای ارتقا سطح زندگی مردم به ویژه اقشارضعیف بود. برابر اصول انقلاب مشروطیت معتقد بود شاه باید سلطنت کند نه حکومت. در دوره‌ای عملا این خواست به حقِ مردم را عملی کرد. در زمان او انتشار نشریه، تشکیل حزب و برگزاری اجتماعات سیاسی آزاد بود. وی بر دوباره‌نویسی کتاب‌های تاریخ دوره متوسطه تاکید داشت تا مطالب آن به نفع قدرت‌های مسلط بر ایران و مطابق خواست و سیاست آن‌ها نباشد. متون کتابها را استعماری می‌دانست به ویژه بر حذف عکس تبلیغاتی ناوگان انگلستان از کتاب‌های درسی تاکید داشت. معتقد بود هدف از قرار دادن این عکس در کتاب تاریخ ایجاد ترس در جوان ایرانی از قدرت نظامی دولت لندن بود. همچنین پس ازعهده دار شدن وزارت جنگ و تغییر آن به وزارت دفاع ملی خواستار آن شده بود سربازان وظیفه ضمن آموزش نظامی با تاریخ ایران نیز آشنا شوند تا بدانند میراث آن‌ها ایران چگونه برای آن‌ها حفظ و حراست شده و برای ماندگاری ایران زمین چه مردان و زنانی در خون خود خفته‌اند.
برخلاف بسیاری از سیاستمداران اندیشه و عمل سیاسی مصدق همسان و در رفتارش کاملا ملموس بود. درتمام دوران زندگی سیاسی خود کوششی برای جمع‌آوری مال و پول برای خود نکرد. حتی زمانی که نخست وزیر بود از دولت حقوق دریافت نکرد. پول سفر خود به لاهه و نیویورک برای دفاع از منافع ایران را خودش پرداخت کرد. مخالف سرسخت رشوه‌خواری در دستگاه‌های دولتی بود. چه زمانی که کارمند دولت بود چه زمانی که والی خراسان یا وزیر مالیه بود، مبارزه سخت با رشوه‌خواری داشت. زمانی پیشنهاد دولت روس مبنی بر پرداخت ماهانه هزارتومان به صورت مادام العمر در ازای دفاع وی ازمنافع روس‌ها در ایران را قاطعانه رد کرد. با افشای رشوه‌خواری وثوق‌الدوله در جهت واگذاری امتیاز به انگلیس طبق قرارداد ۱۹۱۹ باعث شد این قرارداد لغو شود. همچنین زمانی که در وزارت مالیه مشغول خدمت بود برای تقویت بودجه کشور بودجه دربار را (همانند مرحوم امیرکبیر که حقوق شاهزادگان قاجار را کم یا قطع کرد) کم کرد. از طرف دیگر خواستار دریافت مالیات‌های عقب افتاده می‌شود حتی از مادر خودش هم طلب مالیات می‌کند.
دکترمصدق بزرگترین سرمایه و پشتیبان برای اجرای سیاست‌های خود را مردم می‌دانست و همیشه در دوره‌های بحران به مردم مراجعه می‌کرد. گفتگو با مردم و ایجاد ساختارهای مدرن برای برقراری دیالوگ و پرهیز از خشونت و کوشش برای گسترش جامعه مدنی و تشکیل احزاب واقعی را برای استقلال کشور، گامی اساسی می‌دانست. وی در مجلس شانزدهم چنین گفت: «نجات کشور ما تنها و تنها در اعتقاد عمیق به دموکراسی واقعی و تقویت اراده مردم است. سیستم سیاسی دولتی که آزادی افکار و انتخابات آزاد را اساس کار خود قرار ندهد از طرفی نمی‌تواند به مردم خدمت کند و از طرف دیگر خود و مردمش را در گرفتاری بزرگی وارد خواهد کرد. استقرار دموکراسی تنها یک راه دارد انتخاب آگاهانه و آزادانه آن.» وی مشارکت سیاسی مردم در حمایت از دولت را مهم می‌دانست و اعتقاد داشت: « مردمی که دولتشان را حمایت نمی‌کنند و در کنار پارلمانشان نیستند راه دیگری را برای ابراز عقاید و نظرات خود می‌یابند راه جلب مردم اعمال زور و یا استبداد نیست بلکه برقراری دموکراسی است شما باید مردم را به مشاورت بطلبید و از حقوق آنان دفاع کنید.»
دکترمصدق بر اصلاح و اداره کشور و دفاع  از ایران تاکید زیادی داشت معتقد بود: «ما می‌گوییم که ایران جز از طریق دموکراسی و عدالت اجتماعی، اصلاح و اداره نمی‌شود هر ایرانی که دیانت‌مند است و هرکس که شرافتمند است باید تا بتواند روی دو اصل از وطن خود دفاع کند، یکی اسلامیت است و دیگری وطن پرستی که این دو اصل با هم متباین نیست و نسبت بین آن دو از نسب اربعه عموم خصوص مطلق است.»
از نظر دکترمصدق توجه به اقوام ایرانی باعث وحدت ایران می‌شد. انجمن‌های ایالتی و ولایتی در قانون اساسی مشروطه را بهترین روش قانونی برای طرح مشکلات اقوام ایرانی و انجمن‌ها را بخش مهم از جامعه مدنی برای مشارکت سیاسی و اجتماعی همه اقوام ساکن ایران و عامل مهم برای انسجام ملی و یکپارچگی ایران می‌دانست.
شادروان دکترمصدق پس از عمری مبارزه برای آزادی و سرفرازی ملت ایران و حمایت از همه آزادی خواهان جهان با تحمل سخت‌ترین و شدیدترین بی‌مهری‌ها زندان و تبعید سرانجام در تاریخ ۱۴ اسفند ۱۳۴۵ خورشیدی در بیمارستان مادرش نجمیه به سرای باقی شتافت وصیت کرده بود در کنار شهدای ۳۰ تیر درابن بابویه دفن شود اما محمد رضا پهلوی از محبوبیت او خبرداشت حتی از مرده او هم وحشت داشت قبول نکرد. سرانجام او را در ملک شخصی خود (احمدآباد) که پس از زندان به آنجا تبعید شده بود دفن کردند.
بدخواهان دکترمصدق در طول تاریخ تا هم اکنون حتی بعد از این تمام سعی و کوشش خود را به عمل آورده و می‌کوشند نام و یادش از تاریخ حذف شود او در قلب ملت ایران جای دارد. بخش مهمی از تاریخ ایران و جهان با نام دکترمصدق عجین گشته است این نام بزرگ در تاریخ ایران جاودانه است. جواهر لعل نهرو می‌گوید: «برگرداندن تصاویر آویخته بر دیوار مسیر تاریخ را دگرگون نمی‌کند.»

کلمات کلیدی :