کد خبر: 49254تاریخ انتشار : ۴:۲۴:۳۵ - چهارشنبه ۱۵ اسفند ۱۳۹۷

احمد حیدری- پژوهشگر

محدود کردن انتخاب مردم

در مجلس ماده‌ای از قانون جامع انتخابات تصویب شد که بر اساس آن هر فرد بیش از سه دوره نمی‌تواند به عنوان نماینده انتخاب شود.

محدود کردن انتخاب مردم

در مجلس ماده‌ای از قانون جامع انتخابات تصویب شد که بر اساس آن هر فرد بیش از سه دوره نمی‌تواند به عنوان نماینده انتخاب شود. برای این مصوبه دو بنیان استدلالی می‌توان فرض کرد:
۱. جلوگیری از رانت قدرت و گرایش به استبداد؛
مقامات بالادست که در رأس قدرتند و امکانات فراوان تحت امرشان است، در معرض رانت قدرت و گرایش به استبداد هستند و از این منظر منطقی قوی و محکم دارد و به همین جهت در مجلس بازنگری قانون اساسی نسبت به توقیت و مدت‌دار بودن رهبری پیشنهاد داده شد. گروهی بر این باور بودند که «رهبر منتخب» تا زمانی که صلاحیت دارد، قابل عزل نیست و نمی‌توان رهبری را مدت دار کرد. رهبری با از دست دادن شرایط هم منعزل می‌گردد لذا مدت‌دار کردن رهبری را مشروع نمی‌دانستند. گروه دوم بر این باور بودند که خبرگان موظفند همیشه با چشم باز رهبری را تحت نظارت داشته و هر زمان متوجه شدند انتخاب او از ابتدا به خاطر نداشتن شرایط یا بودن اصلح صحیح نبوده یا معلوم گردید صلاحیت لازم را از دست داده یا اصلح یافت شده، همان زمان (حتی اگر چند ماه از نصب او گذشته باشد) او را عزل کنند و گروه سوم [از جمله مرحوم آیت الله مؤمن] بر این باور بودند که در عین این که خبرگان چنین وظیفه‌ای دارند، خوب است برای رهبری مدت ۱۰ ساله قرار دهیم و خبرگان ضمن نظارت و اقدام لازم در خلال ده سال، موظف باشند بعد از ده سال حتما دوباره به بررسی شرایط در رهبری بپردازند و در صورت واجد و اصلح بودن، دوباره او را برگزینند و در غیر آن صورت واجد صلاحیت و اصلح را به جای او برگزینند. در نهایت سقف ده ساله پیشنهادی با این که پیشنهاد مستحکمی بود، رأی نیاورد و مخالفان مدت‌دار بودن استدلال کردند که اگر رهبری ده ساله باشد و بعد مدتی از انتخاب او (مثلا چند ماه یا چند سال بعد) معلوم شد انتخاب رهبری از ابتدا صحیح نبوده یا صالح‌تر از او یافت شد یا صلاحیت‌هایش را از دست داد، باید ده سال بسوزیم و بسازیم پس بهتر آن است خبرگان را موظف کنیم هر گاه رهبری صلاحیتش را از دست داد و واجد صلاحیت‌تر یافت شد، او را عزل و صالح یا اصلح را برگزینند. (مشروح مذاکرات قانون اساسی، ص۱۲۸۲-۱۲۷۷)
از آنجا که استدلال مخالفان مدت‌دار بودن رهبری از حیث نظری قوی بود و عملا هم ظن و فرض بر این بود که خبرگان واقعی آزادانه انتخاب می‌شوند و قدرت نظارت دارند و عملا هم نظارت را اعمال خواهند کرد و کانون‌های قدرت هم به آنان اجازه نظارت کامل و اقدام مناسب خواهند داد لذا مدت‌دار شدن رهبری رأی نیاورد اما نسبت به ریاست جمهوری تصویب شد که بیش از دو دوره متوالی حق انتخاب شدن نداشته باشد و انتخاب مجدد او بعد از گذشتن یک دوره برای دو دوره متوالی دیگر ممکن باشد.
گذر زمان نشان داد در مورد ریاست جمهوری این محدودیت به جا بود زیرا در انتهای دور دوم ریاست جمهوری مرحوم هاشمی رفسنجانی جمعی از اطرافیان ایشان در صدد اصلاح قانون اساسی و برداشتن این محدودیت برآمدند که خوشبختانه با موضعگیری به جای رهبری مواجه شدند و از این تصمیم دست کشیدند و در دوره ریاست جمهوری پیشین هم همگی دیدیم که این مقام زمینه دیکتاتور شدن دارد و این محدودیت مانع مهمی در این بین است.
اما در مورد نماینده مجلس، خوف از استبداد اصلا وجود ندارد زیرا نماینده قدرت چندانی ندارد و نمی‌تواند زمینه دیکتاتور شدن بیابد و به همین جهت هم در قانون اساسی توقیت و محدودیت انتخاب او از حیث زمانی اصلا مطرح نشده و به نظر می‌رسد [و امیدواریم] این مصوبه از این حیث در شورای نگهبان رد شده و مخالف قانون اساسی و محدود کننده انتخاب مردم تشخیص داده شود.

دومین انگیزه رأی دهندگان به مصوبه «محدود کردن انتخاب نمایندگان به سه دوره»، «جوان‌گرایی» اعلام شده است. البته جوان‌گرایی کاری پسندیده است. جوانان را باید باور کرد و به آنان امکان و اجازه وارد شدن به سیکل مدیریت داد. عدم اعتماد به جوانان و در انحصار گرفتن مدیریت‌ها از جانب عده‌ای محدود و معدود، خطر مواجه شدن کشور با ضعف و خلاء مدیریتی را در پی دارد زیرا با پیر شدن و مرگ آنان، افراد ورزیده و با تجربه‌ای برای جایگزینی یافت نخواهد شد؛ اما در این راستا چند نکته مهم قابل توجه است:
الف- جوان‌گرایی سنی بیشتر باید در مقامات اجرایی و انتصابی باشد و در مجامع تصمیم‌گیری و قانونگذاری بیش از جوانان کم تجربه، به پیران با تجربه، سرد و گرم چشیده و «جوان روحی» نیازمندیم. اصحاب کهف که از درباریان و رجال تصمیم‌گیر حکومت وقت بودند و در بیان قرآن «فتیه جمع فتی(کهف/۱۳)جوانمردان» نامیده شده‌اند، پیرمردانی با تجربه و سرد و گرم چشیده بودند. امام صادق(ع) به سلیمان بن جعفر همدانی می‌فرماید: «فتی» چه کسی است؟ سلیمان جواب می‌دهد: ما به جوان «فتی» می‌گوییم. امام فرمود: مگر نمی‌دانی اصحاب کهف که قرآن آنان را «جوانان» شمرده، همگی در سنین بزرگسالی بودند؟ ولی خداوند آنان را به خاطر روحیه شاداب ایمانی‌شان «جوانان» خواند. (البرهان، ج۳/۶۱۴)
بعد از جنگ بدر مردى از انصار به پیامبر(ص) گفت: «ما در بدر، عدّه‏اى پیرمرد را کشتیم (یعنى کار مهمّى نکرده‏ایم). پیامبر با لبخند فرمود: «آنان گروهى از بزرگان بودند که اگر جمعشان را مى‏دیدى، خودت را در مقابلشان مى‏باختى و اگر به تو دستورى مى‏دادند (بدون چون و چرا) اطاعت مى‏کردى و شأن و کار خودت را در قبال شأن و کار آنان ناچیز مى‏شمردى». (شرح نهج البلاغه ابن ابی الحدید، ج۱۴، ص۱۸۵)
این دو واقعه تاریخی نشان می‌دهد مجامع تصمیم‌گیری و قانونگذاری باید متشکل از رجال با تجربه و عالم باشد و نباید جامعه را به بهانه «جوان‌گرایی» از افراد با تجربه و کارآزموده محروم کرد.
ب. برای این که مجلس از مردان توانمند تشکیل شود، راهش ایجاد قیود برای منتخبان و محدود کردن دامنه انتخاب مردم نیست بلکه رفع محدودیت‌ها و ایجاد امکان انتخاب آزاد، آگاهانه و متعهدانه است که در آن صورت مردم که خود خیرخواه‌ترین برای خودشان هستند، بهترین‌ها را-اعم از پیر یا جوان- برمی‌گزینند و تجربه این چند دوره هم نشان داده هر چه بر قیود قانونی و غیر قانونی قبل از انتخاب مردم افزوده‌ایم و دایره انتخاب آنان را تنگ‌تر کرده‌ایم، مجلس از منتخبانی ضعیف‌تر تشکیل شده است.
ج. این قیدها را بهتر است در مدیریت‌های انتصابی لحاظ کنیم که در این چهار دهه در بین افراد محدودی دست به دست شده است نه این که مدیریت‌های انتصابی را از این قانون مستثنی ساخته و منتخبان مردم را بدان محدود گردانیم.
د. تجربه عقلانی جهانی هم با این مصوبه همراه نیست از جمله در غالب کشورها نمایندگی مردم محدودیت ندارد. در برخی از شهرهای دنیا برخی افراد بیش از سی سال شهردار منتخب بوده‌اند و یا در آمریکا برخی نمایندگان قریب چهل سال از مردم برای عضویت در کنگره رأی گرفته‌اند (سایت جماران، یادداشت « پا پس کشیدنی محترمانه یا عزم بالاتر؟» از عبدالزهراء شاهرودی). امید که در این مصوبه تجدید نظر شده و با آن، ضربه‌ای دیگر به انتخاب آزاد مردم زده نشود و دایره آن محدودتر از قبل نگردد.

کلمات کلیدی :